sanat tarihi: topkapı sarayının kronolojik gelişimi, topkapı sarayı nasıl yapıldı?

 

Fatih Sultan Mehmet , fetihten sonra İstanbul’da sadece yirmi gün kalmış ve bir olasılığa göre , bu süre içinde Haliç’te karasuları üzerindeki Blakerna Sarayı’nda kalmıştır. Fetihle birlikte İmparatorluğun üçüncü başkenti olacak olan İstanbul’dan Edirne’ye dönüşünde , bugün İstanbul Üniversitesi merkez binasının bulunduğu yerde eski Theodosius Forumun kenarında bir saray inşa edilmesini emreden Fatih’in bu ilk sarayının yapımı bir yıl sürmüştür. Saray-ı Cedide denilen Yeni Saray’ın (Topkapı Sarayı) ilk yapıları tamamlanıncaya kadar , Fatih’in İstanbul’da bulunduğu sürelerde eski Saray’da kalmış olması doğaldır. Sultanın Yeni Saray’a geçişinden sonra Kanuni dönemine kadar Enderun halkının kullanımına verilen Eski Saray , 16. yüzyıl arşiv belgelerine göre , vefat eden sultanların aileleri ve onların hizmetlileri tarafından kullanılmakta idi Fatih’e, Yeni Saray yaptırımını gerektirecek nedenler ne olursa olsun , Eski Saray’ın , Edirne Sarayı programı göz önüne alındığında , kısa sürede tamamlanan , kentin merkezinde , duvarlarla çevrili , küçük ölçüde bir saray olduğu söylenebilir.

 

Fatih’in, fetihten sonraki ilk sekiz yılı güneydoğu Avrupa ülkelerine yaptığı seferlerle geçmiştir. 1461 yılında Trabzon Rum Devletinin fethi ile sonuçlanan Kuzey Anadolu seferleri , Karaman ilinin bir Osmanlı  ili haline getirilmesi de yine Avrupa ile ilişkilerle eş zamanlıdır. 31 yıl süren saltanatı döneminde sürekli seferlerde bulunan Fatih’in , Topkapı Sarayı’nda uzun süreli oturmadığı açıktır.

 

Birincisi devletin örgüt ve işleyişine , diğeri özlük hukukuna ilişkin iki kanunnamesi olan Fatih’in Yeni Sarayı , devlet yapısında merkezi yönetimin sağlanması ve ülke sınırlarının genişletilmesi ile aynı dönemde inşa edilmiştir. Bu dönemdeki Saray nüfusunun sadece  726 kişi olduğu kaydedilmesine karşın , Fatih’in , Topkapı Sarayı’nın asıl şemasını , kapsamlı bir İmparatorluk Sarayı’nın avlulu düzeni ve törensel işleyişine göre planladığı görülmektedir.


Topkapı Sarayı’nın ilk yapım şeması iki evreyi göstermektedir. 864H. / 1459M. – 873H. / 1468M. tarihleri arasında tamamlanan idari işlevli İkinci Avlu ile Sultanın özel yaşamına ilişkin binaların yer aldığı Üçüncü Avlu birinci evreyi, 875H. / 1470M. – 883H. / 1478M. tarihleri arasında tamamlanan dış duvarlar (kara surları) ve dış bahçe köşkleri ikinci evreyi oluşturur. Kritovoulos (1465) ve Promontorio’nun (1475) eserlerinde tanımlanan iki bölümlü ilk şema , Edirne’de Fatih’in ve 2. Murad’ın , birinci avlunun bulunmadığı saraylarının yerleşim şemasının devamıdır. Dış duvarların 1478 yılında tamamlanması ile üç bölümlü hale gelen Topkapı Sarayı , Fatih’in kanunnamesinde belirlenen işleyiş şemasına uygun yerleşimde ve birbirini genelden özele doğru hiyerarşik düzende izleyen avlular sisteminden oluşur. Angiolello (1474-1481) ve Arnold von Harff (1496-1499) da benzer tanımlamayı yapmaktadır.

 

 

Topkapı Sarayı’nın ana giriş kapısı Bab-ı Hümayun’dur. Deniz Saltanat Kapısı ise Topkapı’dır.

 

Topkapı Sarayı öncesindeki  Osmanlı Saraylarında bulunmayan Birinci Avlu , kaynakların belirttiğine göre , ziyaretçilerin atla girebildiği ve gerektiğinde bekletildiği bir meydan durumundadır. Fatih döneminde , Topkapı Sarayı’nın Birinci Avlusu’nda bulunan binalar ve yerleşim düzenleri konusunda kesin bir bilgi yoktur. 15. yüzyıl kaynakları Bab-ı Hümayun’dan girişte sağ tarafta Sultanın bahçesinin bulunduğuna değinmektedirler. Bu avluda Vavassore’nin eserlerinde de görülen birkaç yapının bulunması olasıdır.

 

Bab üs Selam (Orta Kapı) ile girilen İkinci Avlu , dört cephede duvarlarla çevrili, sarayın resmi işlevi açısından en önemli avlusudur. Önceden değinildiği gibi , Fatih Kanunnamesi ile belirlenen saray işleyişinin gerektirdiği binalar , Edirne Sarayı Alay Meydanı düzeninde yerleştirilmiştir. Avlunun sağ cephesinde, bir duvarla İkinci Avlu’dan ayrılan mutfaklar , sol tarafta , yine avludan bir duvarla ayrılan Has Ahır , devamında Kule , Kubbealtı binası ve revaklar , Fatih’in çağdaşı olan Kritovoulos (1465) tarafından anlatılmıştır. Hazine binasının nerede olduğu konusunda bir bilgi henüz yoktur. İkinci Avlu’da sultanın kullanımına ait tek mekan , Bab üs Saade önünde , genişletilmiş revak saçağı ile oluşturulan ‘’Taht Yeri’’ dir.

 

Sarayın içine girilemeyen Üçüncü Avlusu , sultanın , sadrazam ve elçileri kabul ettiği Arz Odası dışında , özel yaşamına ilişkin Fatih Köşkü , Hamamı ve Has Oda ile , Enderun Mektebi , Koğuşları ve Mescit’in bulunduğu avludur. Dördüncü Avlu ve kuleleri ile , bugünkü bilgilerle nasıl olduğu kesinlik kazanamayan Harem yerleşimi Topkapı Sarayı’nın Fatih dönemindeki kuruluş şemasının mimari öğeleridir. Ayrıca avlu törenleri ile ilgili olmayan dış bahçe köşkleri vardır. Fatih’in ölümünde (1481) saray kuruşunun tamamlanmamış yapım işleri , oğlu 2. Beyazıd tarafından bitirilmiş olmalıdır.

 

1512-1520 tarihleri arasındaki 1. Selim dönemi , doğu ve güneydoğu seferleri ile geçmiştir. Topkapı Sarayı’nda 1. Selim döneminde yapılan en önemli değişiklik , Mısır seferi ile Topkapı Sarayı’na getirilen Kutsal Emanetler için Has Oda’nın Hırka-i Saadet Dairesi’ne dönüştürülmesidir. Ancak bu işlev değişikliğinin mimari boyutları hakkında bilgiler , Has Oda’nın özgün durumunu saptamada yetersiz kalmaktadır.

 

 

 

 

 

Kanuni Sultan Süleyman dönemi (1520-1566) , doğu , batı ve güneyde önemli seferlerin yapıldığı , başarıların kazanıldığı ve aynı zamanda Topkapı Sarayı’nda geniş kapsamlı yapım işlerinin gerçekleştirildiği bir dönemdir. Kanuni’nin ‘’adli , mali ve idari’’ esaslı kanunnamesi ile birlikte bu yapım işleri , Topkapı Sarayı’nın 15. yüzyıl strüktürünü değiştirmemiştir .

 

16. yüzyıl sonunda saray nüfusunun da artması ile doğan gereksinimi karşılamak için olmalı , saray programın Birinci Avlu’da ve Harem’de genişleten bir yapılaşma görülmektedir. Bu gerçekte Eski Saray’dan bir taşınmayı vurgulamaktadır. Sonraki dönemlerde de devam eden bu uygulama ilkesi sonucunda Fatih’in Topkapı Sarayı’nı asıl yerleşim planı ve binaları , 19. yüzyılda saray terk edilinceye dek sürekliliğin korumuştur.

 

 

“sanat tarihi: topkapı sarayının kronolojik gelişimi, topkapı sarayı nasıl yapıldı?” için 5 yorum

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak.